Балалардың өмірі мен қауіпсіздігін қамтамасыз ету – мемлекет пен қоғамның маңызды міндеттерінің бірі. Қазіргі таңда жасөспірімдердің құқықтарын қорғау, олардың қауіпсіз ортада өмір сүруіне жағдай жасау, құқық бұзушылықтардың алдын алу және тәуекел тобындағы балаларды дер кезінде анықтау мәселелері ерекше назарда. Бұл бағыттағы жүйелі профилактикалық жұмыстар тек құқық бұзушылықтың азаюына ғана емес, балалардың психологиялық саулығын сақтауға, олардың өмірлік қиын жағдайларға тап болу қаупін төмендетуге де ықпал етеді.
Мамандардың пікірінше, кәмелетке толмағандар арасындағы құқық бұзушылық, қараусыздық, отбасындағы бақылаудың әлсіреуі, буллинг, әлеуметтік оқшаулану және зиянды ортаға түсу сияқты факторлар баланың психологиялық жағдайына кері әсер етуі мүмкін. Осындай қауіп-қатерлердің алдын алу – қоғамдағы суицидтік мінез-құлықтың профилактикасының маңызды бөлігі. Сондықтан құқық қорғау органдары, білім беру ұйымдары, әлеуметтік қызметтер және ата-аналар бірлесіп жұмыс істегенде ғана тиімді нәтиже болады.
Осы мақсатта Түркістан облысында балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған профилактикалық іс-шаралар тұрақты түрде өткізіліп келеді. Соның бірі – «Түнгі қаладағы балалар» жедел-профилактикалық іс-шарасы. Оның негізгі мақсаты – түнгі уақытта қараусыз жүрген кәмелетке толмағандарды анықтау, құқық бұзушылықтардың алдын алу, тәуекел тобындағы жасөспірімдер мен қолайсыз отбасыларды ерте кезеңде бақылауға алу.
Іс-шараның алғашқы тәулігінде ішкі істер органдарына 165 кәмелетке толмаған жеткізілді. Рейд барысында 163 әкімшілік құқық бұзушылық анықталды. Оның ішінде 129 дерек – кәмелетке толмағандардың түнгі уақытта заңды өкілдерінсіз жүруіне байланысты болса, 18 жағдайда ата-аналардың бала тәрбиесіне қатысты міндеттерін тиісінше орындамағаны анықталды. Сонымен қатар ойын-сауық орындарының иелері тарапынан заң талаптарының бұзылу деректері тіркеліп, құқықтық шаралар қабылданды.
Профилактикалық жұмыстардың нәтижесінде құқық бұзушылыққа бейім 15 жасөспірім мен 9 қолайсыз отбасы арнайы есепке алынды. Бұл – жазалау шарасы емес, ең алдымен алдын алу және әлеуметтік қолдау көрсетуге бағытталған жұмыс. Мұндай отбасылармен полиция қызметкерлері, білім беру ұйымдарының өкілдері, психологтар және әлеуметтік қызмет мамандары бірлесіп жұмыс жүргізеді.
Рейд барысында анықталған нақты оқиғалардың бірі Төлеби ауданында тіркелді. Учаскелік полиция қызметкерлері көше бойында жүрген бір топ жасөспірімді тексеру кезінде олардың бірінің қалтасынан пышақ тапқан. Жасөспірім полиция бөліміне жеткізіліп, заңды өкіліне әкімшілік шара қолданылды. Сонымен қатар кәмелетке толмағанмен профилактикалық әңгіме жүргізіліп, оның қауіпсіз мінез-құлық дағдыларын қалыптастыруға бағытталған түсіндіру жұмыстары ұйымдастырылды.
Мұндай жағдайлар балалардың бос уақытын тиімді ұйымдастырудың және ата-аналық бақылаудың маңызын көрсетеді. Баланың кіммен араласатыны, қайда жүргені, қандай ортада уақыт өткізетіні оның болашақтағы мінез-құлқы мен психологиялық жай-күйіне тікелей әсер етеді.
Қазіргі таңда қоғамдағы суицидтік мінез-құлықтың алдын алу тек медициналық немесе психологиялық мәселе ретінде қарастырылмайды. Бұл – кешенді профилактикалық жұмысты қажет ететін әлеуметтік мәселе. Ерте кезеңде қауіп факторларын анықтау, қолайсыз ортадағы балаларға қолдау көрсету, құқықтық және психологиялық кеңес беру, ата-аналардың жауапкершілігін арттыру – осы бағыттағы негізгі жұмыстардың бірі.
Жасөспірімдердің түнгі уақытта қараусыз жүруі олардың түрлі құқық бұзушылықтың құрбаны болуына немесе өздерінің заң бұзуына себеп болуы мүмкін. Сонымен қатар мұндай жағдайлар психологиялық күйзеліске, жағымсыз ортаның ықпалына түсуге және қауіпті әрекеттерге баруға алып келуі ықтимал. Сондықтан мұндай профилактикалық рейдтердің мақсаты – балаларды жазалау емес, олардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету және ықтимал қатердің алдын алу.
Бұл бағытта ата-аналардың жауапкершілігі ерекше маңызды. Баланың күн тәртібін бақылау, оның достарымен таныс болу, эмоционалдық жағдайына назар аудару және сенімді қарым-қатынас орнату – қауіптің алдын алудың ең тиімді жолдарының бірі. Бала өзін түсінетін, тыңдайтын және қолдайтын ортаны сезінген жағдайда өмірлік қиындықтарды еңсеруі әлдеқайда жеңіл болады.
Психологтар да жасөспірімдердің мінез-құлқындағы өзгерістерге дер кезінде назар аударудың маңызын атап өтеді. Тұйықталу, жалғыздықты қалау, ашушаңдық, оқу үлгерімінің төмендеуі, қоғамнан алшақтау немесе агрессивті мінез-құлық – мамандардың көмегін қажет етуі мүмкін белгілердің бірі. Осындай жағдайларда ата-аналар, педагогтер және құқық қорғау органдарының өзара іс-қимылы үлкен рөл атқарады.
Түркістан облысында өткізіліп жатқан профилактикалық іс-шаралар құқық бұзушылықтың алдын алумен қатар, балалардың қауіпсіз ортада тәрбиеленуіне жағдай жасауға бағытталған. Тәуекел тобындағы жасөспірімдерді және қолайсыз отбасыларды ерте анықтау арқылы әлеуметтік, құқықтық және психологиялық қолдау көрсету мүмкіндігі артады. Бұл өз кезегінде қоғамдағы түрлі жағымсыз құбылыстардың, оның ішінде суицидтік қауіптердің алдын алуға ықпал етеді.
Балалардың қауіпсіздігі – тек полицияның немесе мектептің міндеті емес. Бұл – ата-аналардың, мемлекеттік мекемелердің, жергілікті қауымдастықтардың және жалпы қоғамның ортақ жауапкершілігі. Әрбір ересек адамның балаға деген жанашырлығы мен жауапкершілігі оның болашағына оң әсер етеді.
Сондықтан Түркістан облысында жүргізіліп жатқан «Түнгі қаладағы балалар» сияқты профилактикалық іс-шаралар балалардың құқықтарын қорғауға, олардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге, тәуекел факторларын ерте анықтауға және жасөспірімдердің өмірлік қиын жағдайларға тап болу ықтималдығын азайтуға бағытталған маңызды жұмыстардың бірі болып табылады. Осындай кешенді профилактикалық шаралар қоғамдағы қауіпсіздікті нығайтып қана қоймай, жастардың дені сау, жауапты әрі болашағына сеніммен қарайтын азамат болып қалыптасуына негіз қалайды.
