Қазіргі таңда балалардың қауіпсіздігі мен әл-ауқатын қамтамасыз ету мәселесі мемлекеттік саясаттың маңызды бағыттарының бірі болып табылады. Әсіресе жасөспірімдердің психологиялық денсаулығын сақтау, олардың өмірге деген қызығушылығын арттыру, қиын жағдайларда қолдау көрсету және қоғамға бейімделуіне жағдай жасау өзекті мәселеге айналды. Себебі соңғы жылдары әлем бойынша ғана емес, Қазақстанда да балалар мен жасөспірімдердің психоэмоционалдық жағдайына қатысты мәселелер жиі көтерілуде. Соның ішінде қоғамды алаңдататын ең күрделі проблемалардың бірі – суицидтің алдын алу мәселесі.
Суицид – бір ғана адамның немесе бір отбасының мәселесі емес. Бұл бүкіл қоғамға әсер ететін әлеуметтік құбылыс. Әрбір қайғылы оқиғаның артында үлкен психологиялық қиындықтар, шешілмеген мәселелер және уақытылы көрсетілмеген қолдау жатады. Сондықтан бүгінгі күні балалар мен жасөспірімдердің психологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз ету бағытындағы жұмыстар ерекше маңызға ие.
Түркістан облысында бұл бағыттағы жұмыстар жүйелі түрде жүргізіліп келеді. Өңірде балалардың құқықтарын қорғау, олардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету және қолайлы орта қалыптастыру мақсатында түрлі жобалар жүзеге асырылуда. Соның бірі – «Қауіпсіз балалық шақ» жобасы. Бұл бастама балалардың психологиялық жағдайын бақылауға, буллингтің алдын алуға және суицидтік тәуекелдерді ерте кезеңде анықтауға бағытталған.
Мамандардың пікірінше, суицидтік мінез-құлық кенеттен пайда болмайды. Оның алдында белгілі бір психологиялық, әлеуметтік және отбасылық факторлар әсер етеді. Баланың өзін жалғыз сезінуі, ата-анасының назарынан тыс қалуы, құрдастары тарапынан қысым көруі немесе ұзақ уақыт бойы жиналған күйзеліс оның эмоционалдық жағдайына кері әсер етуі мүмкін.
Жасөспірімдік кезең адамның өміріндегі ең күрделі кезеңдердің бірі саналады. Бұл уақытта бала өзіндік көзқарасын қалыптастырады, қоғамдағы орнын іздейді және түрлі эмоционалдық өзгерістерді бастан кешіреді. Сондықтан дәл осы кезеңде оған ата-ананың, мұғалімдердің және жақындарының қолдауы аса қажет.
Сарапшылардың айтуынша, көптеген балалар өз мәселелерін ашық айтуға қиналады. Олар өздерін түсінбейді деп ойлайды немесе қиындықтарын ешкімге жүктегісі келмейді. Нәтижесінде ішкі күйзеліс жинақталып, психологиялық қысым күшейе түседі. Сондықтан ересектер балалардың мінез-құлқындағы өзгерістерге бейжай қарамауы керек.
Бала бұрынғыдай белсенді болмаса, достарымен араласуды тоқтатса, жалғыздықты жиі қаласа, сабақ үлгерімі төмендесе немесе көңіл-күйі тұрақсыз бола бастаса, бұл оның көмекке мұқтаж екенін көрсетуі мүмкін. Осындай белгілерді ерте анықтау көптеген қайғылы жағдайлардың алдын алуға мүмкіндік береді.
Суицидтің негізгі себептерінің бірі ретінде буллинг мәселесі жиі аталады. Буллинг – адамның ар-намысына тиетін, оны қорлайтын немесе жүйелі түрде психологиялық қысым көрсететін әрекеттер жиынтығы. Әсіресе мектеп жасындағы балалар арасында мұндай жағдайлар психологиялық жарақатқа әкелуі мүмкін.
Буллингтің қауіптілігі оның ұзақ мерзімді салдарында жатыр. Қорлауға ұшыраған бала өзіне деген сенімін жоғалтып, қоғамнан оқшаулана бастайды. Кей жағдайда ол өзін қажетсіз сезініп, өмірге деген қызығушылығын жоғалтуы мүмкін. Сондықтан білім беру ұйымдары буллингтің кез келген көрінісіне қарсы нақты шаралар қабылдауы қажет.
Қазіргі уақытта дәстүрлі буллингпен қатар кибербуллинг мәселесі де өзекті болып отыр. Әлеуметтік желілер мен мессенджерлер арқылы жасалатын қорлау әрекеттері балалардың психикасына ауыр әсер етеді. Интернет арқылы таралған жағымсыз пікірлер, мазақ ету, жалған ақпарат тарату немесе қорқыту әрекеттері жасөспірімдердің эмоционалдық жағдайын нашарлатуы мүмкін.
Кибербуллингтің ерекшелігі – оның тәулік бойы жалғасуы. Егер мектептегі буллинг белгілі бір уақытпен шектелсе, интернеттегі қысым кез келген уақытта орын алуы мүмкін. Сондықтан ата-аналар балалардың интернеттегі белсенділігіне көңіл бөліп, олармен тұрақты түрде ашық сөйлесіп отыруы қажет.
Балалардың психологиялық денсаулығын қорғауда отбасының рөлі ерекше. Отбасы – баланың алғашқы әлеуметтік ортасы. Егер үйде түсіністік пен қолдау болса, бала қиындықтарды жеңуге әлдеқайда төзімді болады. Ал керісінше жағдайда психологиялық қиындықтардың туындау ықтималдығы артады.
Психологтар ата-аналарға баламен күн сайын сөйлесуге уақыт бөлуді ұсынады. Оның мектептегі жағдайын, достарымен қарым-қатынасын, қызығушылықтарын сұрап отыру маңызды. Кейде қарапайым әңгіме баланың ішкі жан дүниесін түсінуге және оның мәселелерін ерте анықтауға көмектеседі.
Баланың жетістігін бағалап, оны қолдап отыру да үлкен маңызға ие. Өйткені көптеген жасөспірімдер өздерін өзгелермен салыстырып, түрлі кешендерге ұшырайды. Мұндай жағдайда ата-ананың жылы сөзі мен қолдауы баланың өзіне деген сенімін арттырады.
Мектептердің де бұл бағыттағы жауапкершілігі жоғары. Білім беру ұйымдары тек білім берумен шектелмей, балалардың қауіпсіз әрі қолайлы ортада тәрбиеленуіне жағдай жасауы тиіс. Мектеп психологтарының жұмысы күшейтіліп, оқушылармен жүйелі түрде профилактикалық жұмыстар жүргізілуі қажет.
«Қауіпсіз балалық шақ» жобасы аясында мектептерде балалардың психологиялық жағдайын бақылауға арналған арнайы алгоритмдер енгізілуде. Бұл жүйе қауіп тобындағы оқушыларды ерте анықтауға және қажетті көмек көрсетуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар ата-аналармен жұмыс та қатар жүргізілуде.
Суицидтің алдын алу бағытындағы жұмыстардың тиімді болуы үшін мемлекеттік органдар, білім беру ұйымдары, денсаулық сақтау мекемелері және қоғамдық ұйымдар өзара тығыз ынтымақтастықта жұмыс істеуі қажет. Мұндай кешенді тәсіл ғана нақты нәтиже береді.
Жастар арасында спортты, мәдениетті және шығармашылықты дамыту да профилактикалық жұмыстың маңызды бөлігі болып табылады. Бос уақытын пайдалы өткізетін, қоғам өміріне белсенді араласатын жасөспірімдер психологиялық қиындықтарға азырақ ұшырайды. Сондықтан балалардың қызығушылықтарын қолдап, олардың қабілеттерін дамытуға жағдай жасау маңызды.
Мамандардың пікірінше, суицидтің алдын алудың ең тиімді жолы – баланы тыңдай білу. Кей жағдайда балаға кәсіби кеңестен бұрын оны түсінетін және қолдайтын адамның болуы маңыздырақ болуы мүмкін. Сондықтан ата-аналар мен педагогтер балалардың пікіріне құрметпен қарап, олардың мәселелеріне бейжай қарамауы тиіс.
Қоғамдағы әрбір адам балалардың қауіпсіздігіне жауапты екенін түсінуі қажет. Егер бала күйзеліске ұшырап жүргені байқалса немесе оның мінез-құлқында алаңдатарлық өзгерістер болса, оған дер кезінде көмек көрсету қажет. Мұндай жағдайларда психологтардың көмегіне жүгінуден қорықпау керек.
Қазақстанда балалар мен жастарға арналған сенім телефондары жұмыс істейді. Олар қиын жағдайға тап болған балаларға, ата-аналарға және мұғалімдерге кәсіби көмек көрсетуге бағытталған. Бұл қызметтерге хабарласу арқылы психологиялық қолдау алып, мәселенің шешу жолдарын табуға болады.
Балалардың өмірі мен денсаулығы – қоғамның ең қымбат құндылығы. Сондықтан олардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету, психологиялық саулығын сақтау және қиын жағдайларда қолдау көрсету әрбір азаматтың ортақ міндеті болып қала береді. Суицидтің алдын алу бағытындағы жүйелі жұмыстар, отбасы мен мектептің өзара ынтымақтастығы және қоғамның белсенді ұстанымы ғана жас ұрпақтың жарқын болашағын қалыптастыруға мүмкіндік береді.
