Қазіргі таңда интернет пен цифрлық технологиялар адам өмірінің ажырамас бөлігіне айналды. Күнделікті төлем жасау, мемлекеттік қызметтерді алу, қаржылық операцияларды жүзеге асыру, білім алу және ақпарат алмасу процестерінің басым бөлігі онлайн форматқа көшті. Бұл азаматтардың мүмкіндіктерін кеңейтіп, көптеген қызметтерді қолжетімді еткенімен, интернет кеңістігіндегі қауіп-қатерлердің де артуына әсер етті. Соның ішінде интернет-алаяқтық мәселесі қоғам үшін аса өзекті тақырыптардың біріне айналып отыр.
Соңғы жылдары интернет арқылы жасалатын алаяқтық қылмыстардың саны артып келеді. Қылмыскерлер азаматтардың сеніміне кіру үшін түрлі әдістерді пайдаланып, олардың жеке деректерін, банк шоттарына қатысты ақпараттарын немесе қаражатын иемденуге әрекет етеді. Әсіресе цифрлық қауіпсіздік туралы ақпараты жеткіліксіз тұрғындар мұндай әрекеттердің құрбанына айналып жатады. Сондықтан интернет-алаяқтықтың алдын алу тек құқық қорғау органдарының ғана емес, бүкіл қоғамның ортақ міндетіне айналып отыр.
Осы бағытта Түркістан облысында маңызды бастама қолға алынды. Өңірде интернет-алаяқтықпен күресуге бағытталған арнайы жастар тобы құрылып, цифрлық қауіпсіздік бойынша еріктілерді даярлау жұмыстары басталды. Бұл бастама жастардың қоғамдық белсенділігін арттырумен қатар, халықтың цифрлық сауаттылығын көтеруге және интернет кеңістігіндегі қауіптердің алдын алуға бағытталған.
Жоба аясында арнайы оқытудан өткен жастар шалғай ауылдарға барып, тұрғындарға интернет қауіпсіздігі бойынша түсіндіру жұмыстарын жүргізеді. Олар смартфондарды қауіпсіз пайдалану, жеке мәліметтерді қорғау, банк карталары мен есепшоттардың қауіпсіздігін сақтау, күмәнді сілтемелерден қорғану және интернет-алаяқтардың айла-тәсілдерін тану жөнінде кеңестер береді.
Бұл бастаманың Түркістан облысы үшін маңызы ерекше. Себебі облыс халқының едәуір бөлігін жастар құрайды. Ресми мәліметтерге сәйкес, өңірде 670 мыңнан астам жас бар. Оның шамамен 75 пайызы ауылдық жерлерде тұрады. Ауыл тұрғындарының арасында интернетті пайдалану деңгейі жылдан-жылға өсіп келе жатқанымен, цифрлық қауіпсіздік мәселелері бойынша ақпараттың жеткіліксіздігі әлі де байқалады. Сондықтан дәл ауылдық жерлерде түсіндіру жұмыстарын жүргізу өзекті болып отыр.
Қазіргі таңда облыстағы 800-ге жуық елді мекеннің әрқайсысына жауапты жастар бекітілген. Бұл жастар өз аумақтарында цифрлық қауіпсіздік мәселелері бойынша түсіндіру жұмыстарын ұйымдастырып, тұрғындарға ақпараттық қолдау көрсетеді. Ал арнайы дайындықтан өткен 150 ерікті интернет-алаяқтықпен күрес бағытындағы негізгі түсіндіру жұмыстарын жүргізуге тартылған.
Интернет-алаяқтықтың ең қауіпті тұстарының бірі – оның күн сайын өзгеріп, жаңа түрлерінің пайда болуы. Бұрын алаяқтар көбіне телефон арқылы әрекет етсе, бүгінде әлеуметтік желілер, мессенджерлер, мобильді қосымшалар және жалған сайттар арқылы да азаматтарды алдауға тырысады. Сондықтан тұрғындарға алаяқтықтың жаңа түрлері туралы тұрақты түрде ақпарат беріп отыру маңызды.
Соңғы уақытта өзін банк қызметкері ретінде таныстыратын алаяқтардың әрекеттері жиілеген. Олар азаматтарға хабарласып, шотынан күмәнді операция анықталғанын немесе атына несие рәсімделіп жатқанын айтып, адамдарды үрейлендіреді. Кейін банк картасының деректерін немесе SMS-кодтарды сұрап, азаматтардың ақшасын заңсыз иемденуге әрекет етеді.
Тағы бір кең таралған тәсіл – жалған интернет-дүкендер мен әлеуметтік желілердегі алаяқтық жарнамалар. Қылмыскерлер арзан бағадағы тауарларды ұсынған болып көрініп, алдын ала төлем қабылдайды. Алайда ақша аударылғаннан кейін байланысқа шықпай кетеді немесе сапасыз өнім жібереді.
Интернет-алаяқтықтың алдын алу үшін әрбір азамат бірнеше қарапайым қауіпсіздік қағидаларын есте сақтауы қажет. Біріншіден, ешқашан бөгде адамдарға банк картасының деректерін, құпиясөздерін және SMS арқылы келетін растау кодтарын беруге болмайды. Екіншіден, белгісіз адамдар жіберген сілтемелерге өтпеу керек. Үшіншіден, әлеуметтік желілердегі немесе мессенджерлердегі жарнамаларды мұқият тексерген жөн.
Жастарды осы бағыттағы жұмыстарға тартудың тағы бір маңызды тұсы – олардың заманауи технологияларды жақсы меңгеруі. Жас буын интернет кеңістігіндегі қауіптерді тезірек түсінеді және олар туралы өз қатарластарына, отбасы мүшелеріне, ауыл тұрғындарына тиімді жеткізе алады. Сондықтан жастардың цифрлық қауіпсіздік саласындағы бастамалары қоғам үшін үлкен пайда әкеледі.
«Digital Jastar» форумы аясында 300-ге жуық белсенді жас қаржылық тергеу саласының мамандарымен кездесіп, интернет-алаяқтыққа қарсы іс-қимылдың нақты тетіктерін үйренді. Сонымен қатар олар кибербуллинг, жеке мәліметтерді қорғау, әлеуметтік желілердегі қауіпсіздік және интернет мәдениеті тақырыптары бойынша білімдерін жетілдірді.
Алынған білім мен тәжірибе енді ауылдық жерлерде тұратын тұрғындарға жеткізіледі. Бұл өз кезегінде өңір халқының цифрлық сауаттылығын арттыруға және интернет-алаяқтық құрбандарының санын азайтуға мүмкіндік береді.
Интернет-алаяқтықпен күресте құқық қорғау органдарының жұмысы маңызды болғанымен, оның алдын алуда ақпараттық-түсіндіру шаралары ерекше рөл атқарады. Қылмыс жасалғаннан кейін оны ашқаннан гөрі, азаматтарды алдын ала сақтандыру әлдеқайда тиімді. Сондықтан жастардың қатысуымен жүзеге асырылып жатқан мұндай жобалардың маңызы зор.
Цифрлық дәуірде әрбір азамат интернет кеңістігін қауіпсіз пайдалану дағдыларын меңгеруі қажет. Ақпараттық қауіпсіздік ережелерін сақтау, жеке деректерді қорғау және күмәнді ұсыныстарға сақтықпен қарау – интернет-алаяқтықтың алдын алудың негізгі жолдары.
Түркістан облысында жүзеге асырылып жатқан жаңа бастама жастардың әлеуетін қоғам игілігіне бағыттап қана қоймай, интернет-алаяқтыққа қарсы күрестің тиімділігін арттыруға да ықпал етеді. Бұл жоба өңір тұрғындарының қауіпсіздігін күшейтіп, цифрлық мәдениетті қалыптастыруға маңызды үлес қосады.
