Цифрлық технологиялардың қарқынды дамуы қоғам өмірін жеңілдетіп, мемлекеттік қызметтерге, қаржы операцияларына, сауда-саттық пен байланысқа қолжетімділікті бұрынғыдан да арттырды. Бүгінде көптеген азамат банк қызметін үйден шықпай пайдаланады, мемлекеттік қызметтерді онлайн рәсімдейді, түрлі төлемдерді интернет арқылы жүзеге асырады. Алайда цифрлық мүмкіндіктердің кеңеюімен қатар киберкеңістіктегі қауіп-қатерлер де көбейіп келеді. Соның ішінде интернет-алаяқтық – қазіргі қоғам алдында тұрған өзекті мәселелердің біріне айналды.
Кибералаяқтар адамдардың сеніміне кіру, психологиялық қысым көрсету және ақпараттық сауатсыздықты пайдалану арқылы азаматтардың ақшасын иемденудің түрлі тәсілдерін қолдануда. Сондықтан бүгінгі таңда құқық қорғау органдарының негізгі міндеттерінің бірі – мұндай қылмыстардың алдын алу, халықтың цифрлық қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыру және тұрғындарды сақтық шараларын сақтауға үйрету.
Осы бағыттағы жұмыстар Түркістан облысында жүйелі түрде жалғасып келеді. Облыс көлемінде тұрғындардың интернет-алаяқтыққа қатысты құқықтық және ақпараттық сауаттылығын арттыруға бағытталған профилактикалық іс-шаралар тұрақты ұйымдастырылып, халық көп жиналатын орындарда түсіндіру кездесулері өткізілуде.
Осындай маңызды профилактикалық жұмыстардың бірі Келес ауданында жүзеге асырылды. Келес аудандық полиция бөлімінің қызметкерлері тұрғындарды интернет-алаяқтықтан сақтандыру мақсатында арнайы ақпараттық-түсіндіру іс-шарасын өткізді. Полицейлер аудан аумағындағы адам көп шоғырланатын орындардың бірі – мешіттерде тұрғындармен кездесіп, «Кибералаяқтық: алдын алу, қорғау, жауапкершілік» тақырыбында кең көлемде түсіндіру жұмыстарын жүргізді.
Кездесу барысында екі жүзге жуық тұрғынға қазіргі таңда интернет-алаяқтарының жиі қолданатын айла-тәсілдері жан-жақты түсіндірілді. Азаматтарға жеке мәліметтерді қорғаудың маңыздылығы, банк картасының нөмірін, CVV-кодын, SMS арқылы келетін бір реттік растау кодтарын және басқа да құпия ақпараттарды бөгде адамдарға беруге болмайтыны егжей-тегжейлі айтылды. Сонымен қатар күмәнді сілтемелерге өтпеу, белгісіз нөмірлерден келген қоңыраулар мен хабарламаларға сақтықпен қарау қажеттігі түсіндірілді.
Полиция қызметкерлері тұрғындарға интернет-алаяқтықтың алдын алу жөніндегі ақпараттық жадынамаларды таратып, алаяқтық белгілері байқалған жағдайда немесе күмәнді жағдайға тап болған кезде уақыт жоғалтпай 102 арнасына хабарласу қажеттігін ескертті. Мұндай жұмыстар азаматтардың құқықтық сауаттылығын арттырып қана қоймай, қылмыстың алдын алудың тиімді тетігіне айналып отыр.
Қазіргі таңда кибералаяқтар қолданатын тәсілдер де жыл сайын жетіліп келеді. Бұрын қарапайым жалған хабарламалармен шектелген қылмыскерлер бүгінде әлеуметтік инженерия әдістерін пайдаланып, өздерін банк қызметкері, құқық қорғау органы, ұялы байланыс операторы немесе мемлекеттік мекеме өкілі ретінде таныстырады. Олар адамның сеніміне кіріп, үрей тудыру немесе асықтыру арқылы жеке мәліметтерін алуға тырысады.
Кең таралған тәсілдердің бірі – азаматтарға белгісіз нөмірден хабарласып, банк есепшотынан күмәнді операция жасалып жатқанын айту. Мұндай жағдайда алаяқтар «шотыңызды қорғау үшін» банк картасының деректерін немесе SMS-кодты сұрайды. Шын мәнінде ешбір банк қызметкері мұндай ақпаратты телефон арқылы талап етпейді. Сондықтан мұндай қоңырауларға сенуге болмайды.
Соңғы уақытта жалған инвестициялық жобалар мен оңай табыс табуды ұсынатын интернет-платформалар да көбейді. Әлеуметтік желілерде танымал адамдардың суреттерін заңсыз пайдаланып, аз уақыт ішінде жоғары табысқа кенелуге шақыратын жарнамалар жиі кездеседі. Мұндай ұсыныстардың басым бөлігі – алаяқтардың қармағына түсірудің тәсілі.
Сонымен қатар мессенджерлердегі аккаунттарды бұзу оқиғалары да жиілеп отыр. Қаскөйлер пайдаланушының аккаунтын иеленіп алғаннан кейін оның атынан туыстары мен таныстарынан қарыз сұрап, ақша аударуды өтінеді. Сондықтан екі факторлы қорғанысты қосу, күрделі құпиясөз пайдалану және белгісіз құрылғыларға аккаунтты қоспау маңызды.
Фишингтік сайттар да интернет-алаяқтардың кеңінен қолданатын құралдарының бірі. Олар танымал банктердің, интернет-дүкендердің немесе мемлекеттік қызметтердің ресми сайттарына ұқсас жалған платформалар жасап, азаматтардың логині, құпиясөзі мен банк деректерін заңсыз иемденуге тырысады. Сондықтан кез келген сайттың интернет-мекенжайын мұқият тексеріп, тек ресми платформаларды пайдалану қажет.
Интернет арқылы тауар сатып алу кезінде де сақтық аса маңызды. Өте төмен бағамен ұсынылған тауарлар, алдын ала толық төлем талап ететін белгісіз сатушылар немесе ресми байланыс деректері жоқ интернет-дүкендер күмән тудыруы тиіс. Азаматтар тек сенімді сауда алаңдарын пайдаланып, сатушының пікірлері мен беделіне назар аударғаны жөн.
Балалар мен жасөспірімдердің цифрлық қауіпсіздігі де ерекше назар аударуды талап етеді. Қазіргі таңда балалардың көпшілігі әлеуметтік желілерді, ойын платформаларын және түрлі мобильді қосымшаларды пайдаланады. Сондықтан ата-аналар балаларға интернеттегі қауіпсіздік ережелерін үйретіп, жеке мәліметтерді жарияламаудың және бөтен адамдармен байланысқа түспеудің маңызын түсіндіруі қажет.
Киберқауіпсіздікті қамтамасыз ету тек құқық қорғау органдарының ғана емес, әрбір азаматтың ортақ міндеті. Жеке деректерді қорғау, күмәнді ақпаратқа сын көзбен қарау, қаржылық операцияларды мұқият тексеру және ақпараттық сауаттылықты арттыру – интернет-алаяқтықтың алдын алудың ең тиімді жолдарының бірі.
Түркістан облысында жүргізіліп жатқан профилактикалық жұмыстар тұрғындардың цифрлық қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыруға бағытталған маңызды қадам болып табылады. Келес ауданында өткізілген түсіндіру кездесуі де осы жүйелі жұмыстың нақты көрінісі. Мұндай іс-шаралар арқылы азаматтар интернеттегі қауіптер туралы жан-жақты мәлімет алып, алаяқтардың арбауына түспеудің жолдарын үйренеді.
Қоғамның цифрлық кеңістіктегі қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін мемлекеттік органдардың, құқық қорғау құрылымдарының және тұрғындардың өзара ынтымақтастығы аса маңызды. Әрбір азамат өзінің жеке деректеріне жауапкершілікпен қарап, күмәнді әрекеттерге бейжай қарамай, қажетті жағдайда полицияға жедел хабарлаған жағдайда ғана киберқылмыстың алдын алуға болады.
Интернет-алаяқтықпен күрес – уақыт талабы. Сондықтан ақпараттық қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыру, халықтың құқықтық және цифрлық сауаттылығын арттыру, профилактикалық жұмыстарды тұрақты жүргізу – Түркістан облысында жүзеге асырылып жатқан маңызды бағыттардың бірі. Әр азамат қарапайым қауіпсіздік ережелерін сақтап, сақтық танытқан жағдайда ғана өз қаржысын, жеке мәліметтерін және цифрлық кеңістіктегі қауіпсіздігін сенімді қорғай алады.
