Балалардың қауіпсіздігі мен құқықтарын қорғау – кез келген мемлекеттің басты міндеттерінің бірі. Өйткені бүгінгі ұрпақтың амандығы мен жан-жақты дамуы елдің болашағымен тікелей байланысты. Қазіргі уақытта балалардың физикалық қауіпсіздігімен қатар олардың психологиялық саулығын сақтау, буллингтің алдын алу, құқықтық мәдениетін қалыптастыру және суицидтік тәуекелдердің алдын алу мәселелері ерекше өзектілікке ие болып отыр.
Соңғы жылдары қоғамда балалардың қауіпсіздігіне қатысты мәселелер жиі көтерілуде. Әсіресе жасөспірімдер арасындағы буллинг, кибербуллинг, құқық бұзушылықтар, интернет кеңістігіндегі қауіптер және психологиялық күйзелістердің артуы ата-аналар мен мамандарды алаңдатып отыр. Мұндай жағдайлар баланың тұлғалық дамуына кері әсер етіп қана қоймай, оның психологиялық тұрақтылығына да қауіп төндіреді.
Осыған байланысты Түркістан облысында балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған жүйелі жұмыстар жүргізілуде. Соның бірі – облыстық прокуратураның бастамасымен жүзеге асырылып жатқан «Қауіпсіз балалық шақ» жобасы. Бұл жоба балалардың құқықтарын қорғауға, құқық бұзушылықтардың алдын алуға, психологиялық қауіпсіздікті нығайтуға және жасөспірімдердің өмірлік құндылықтарын қалыптастыруға бағытталған маңызды бастамалардың бірі болып табылады.
Жоба аясында өткізілген ауқымды онлайн-кездесу балалар қауіпсіздігі мәселесіне қоғамның ерекше назар аударып отырғанын көрсетті. Іс-шараға 300 мыңға жуық оқушы, ата-ана және педагог қатысып, өзекті мәселелер төңірегінде пікір алмасты. Мұндай кең ауқымды кездесулер балалардың қауіпсіздігіне қатысты проблемаларды ашық талқылауға және оларды шешудің тиімді жолдарын қарастыруға мүмкіндік береді.
Жиын барысында жасөспірімдер арасындағы құқық бұзушылықтар мәселесі де көтерілді. Мамандардың айтуынша, құқықтық сауаттылықтың төмендігі мен жауапкершілік деңгейінің жеткіліксіздігі кей жағдайда кәмелетке толмағандардың заң бұзушылықтарға баруына себеп болады. Сондықтан балаларға ерте жастан заң талаптарын түсіндіру және құқықтық мәдениетті қалыптастыру маңызды.
Балалардың қауіпсіздігі мәселесінде буллингтің алдын алу ерекше орын алады. Буллинг – баланың ар-намысына тиетін, оны қорлайтын немесе психологиялық қысым көрсететін әрекеттер жиынтығы. Мұндай жағдайлар мектеп қабырғасында ғана емес, әлеуметтік желілерде де кездеседі. Буллингке ұшыраған балалардың өзіне деген сенімі төмендеп, қоғамнан оқшаулану қаупі артады.
Психологтардың пікірінше, буллингтің салдары кейде ұзақ жылдарға созылуы мүмкін. Баланың бойында қорқыныш, мазасыздық, өзіне сенімсіздік пайда болады. Кей жағдайда бұл психологиялық күйзелістер тереңдеп, суицидтік ойлардың қалыптасуына дейін алып келуі ықтимал. Сондықтан буллингтің кез келген түріне дер кезінде назар аударып, алдын алу шараларын күшейту қажет.
Қазіргі уақытта кибербуллинг те маңызды мәселелердің біріне айналып отыр. Интернет пен әлеуметтік желілердің кең таралуы балалар арасында онлайн қысым көрсету жағдайларының көбеюіне әсер етуде. Әлеуметтік желілерде қорлау, мазақ ету, жалған ақпарат тарату немесе беделіне нұқсан келтіру әрекеттері жасөспірімдердің психологиялық жағдайына ауыр әсер етуі мүмкін.
Суицидтің алдын алу бағытындағы жұмыстар балалар қауіпсіздігін қамтамасыз етудің маңызды құрамдас бөлігі болып саналады. Мамандардың айтуынша, суицидтік мінез-құлық көбіне ұзақ уақыт бойы жиналған психологиялық қиындықтардың нәтижесінде қалыптасады. Сондықтан мұндай тәуекелдерді ерте анықтау және уақтылы көмек көрсету аса маңызды.
Жасөспірімдердің психологиялық жағдайына әсер ететін факторлар әртүрлі болуы мүмкін. Олардың қатарында отбасындағы түсініспеушіліктер, құрдастарымен қарым-қатынастағы қиындықтар, оқу жүктемесі, жалғыздық сезімі және әлеуметтік қысым бар. Кейбір балалар өз мәселелерін ашық айта алмайды немесе көмек сұрауға ұялады. Сондықтан ересектер олардың мінез-құлқындағы өзгерістерге мұқият болуы қажет.
Психологтар баланың көңіл-күйі жиі өзгерсе, достарымен араласудан бас тартса, бұрын қызыққан істеріне қызығушылығы төмендесе немесе тұйықтала бастаса, бұл оның психологиялық қиындықтарға тап болғанының белгісі болуы мүмкін екенін айтады. Осындай жағдайда ата-аналар мен педагогтердің қолдауы ерекше маңызды.
Балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуде отбасының рөлі өте зор. Бала үшін ең сенімді орта – оның отбасы. Сондықтан ата-аналар балаларымен тұрақты түрде сөйлесіп, олардың мәселелерін тыңдап, қолдау көрсетуі қажет. Ашық қарым-қатынас пен өзара сенім көптеген қиындықтардың алдын алуға мүмкіндік береді.
Білім беру ұйымдарының да жауапкершілігі жоғары. Мектептерде қолайлы психологиялық орта қалыптастыру, буллингтің алдын алу, оқушылар арасында сыйластық мәдениетін дамыту және құқықтық түсіндіру жұмыстарын жүргізу маңызды міндеттердің бірі болып табылады.
«Қауіпсіз балалық шақ» жобасы аясында балалардың психологиялық жағдайын бақылау, қауіп-қатер белгілерін ерте анықтау және профилактикалық жұмыстарды күшейту бағытында бірқатар маңызды шаралар қолға алынуда. Бұл жұмыстар балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге және олардың жан-жақты дамуына қолайлы жағдай жасауға бағытталған.
Балалардың құқықтарын қорғау және олардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету тек мемлекеттік органдардың ғана емес, бүкіл қоғамның ортақ міндеті. Әрбір ата-ана, педагог және қоғам мүшесі баланың тағдырына бейжай қарамауы тиіс. Өйткені уақытылы көрсетілген қолдау мен қамқорлық көптеген қиындықтардың алдын алады.
Бүгінгі таңда бала қауіпсіздігі мәселесі қоғамның тұрақты дамуының маңызды көрсеткіштерінің бірі болып табылады. Сондықтан балалардың құқықтарын қорғау, психологиялық саулығын сақтау, буллинг пен суицидтің алдын алу бағытындағы жұмыстарды жүйелі түрде жалғастыру қажет. Өскелең ұрпақ өзін қауіпсіз сезінетін орта қалыптастыру – баршамыздың ортақ жауапкершілігіміз.
