Қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз ету және құқық бұзушылықтардың алдын алу – мемлекеттің құқықтық саясатының негізгі басымдықтарының бірі. Қазіргі таңда құқық қорғау органдарының қызметі тек жасалған қылмыстарды ашумен ғана шектелмейді. Ең маңызды міндеттердің бірі – құқық бұзушылықтың қайталануына жол бермеу, азаматтарды қоғамға қайта бейімдеу және олардың заң талаптарын сақтай отырып, қалыпты өмір сүруіне жағдай жасау. Осындай кешенді жұмыстар қоғамдағы тұрақтылықты нығайтып, азаматтардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге және құқықтық мәдениетті қалыптастыруға ықпал етеді.
Қайталама құқық бұзушылық – құқық қорғау саласындағы ерекше назарды талап ететін мәселелердің бірі. Заң бұзған адамның жазасын өтегеннен кейін немесе шартты түрде мерзімінен бұрын босатылғаннан кейін қоғамға қайта бейімделуі оңай үдеріс емес. Егер мұндай азаматтарға қажетті құқықтық түсіндіру жұмыстары жүргізілмесе, әлеуметтік қолдау көрсетілмесе немесе олардың өмірлік жағдайына тиісті көңіл бөлінбесе, құқық бұзушылықтың қайталану қаупі арта түседі. Сондықтан бүгінгі таңда профилактикаға негізделген тәсіл ең тиімді бағыттардың бірі ретінде қарастырылады.
Қазақстанда құқық бұзушылықтардың алдын алу жөніндегі мемлекеттік саясат азаматтардың құқықтарын қорғаумен қатар, олардың қоғамға бейімделуіне қолдау көрсетуге де бағытталған. Бұл бағыттағы жұмыстар құқық қорғау органдарының, прокуратураның, жергілікті атқарушы органдардың және әлеуметтік қызметтердің өзара үйлесімді іс-қимылы арқылы жүзеге асырылады. Мұндай өзара байланыс азаматтарды заңға бағынатын өмір салтына ынталандырып, қоғамдық қауіпсіздікті нығайтуға мүмкіндік береді.
Түркістан облысында да профилактикалық жұмыстарға ерекше назар аударылып келеді. Созақ ауданында ұйымдастырылған кездесуде профилактикалық есепте тұрған және шартты түрде мерзімінен бұрын босатылған азаматтарға заң талаптары кеңінен түсіндіріліп, олардың құқықтары мен міндеттері, қоғамдық тәртіпті сақтау талаптары және құқық бұзушылықтардың алдын алу мәселелері бойынша жан-жақты ақпарат берілді. Мұндай кездесулердің басты мақсаты – азаматтарды бақылау ғана емес, олардың заң талаптарын дұрыс түсінуіне және қоғамға толыққанды бейімделуіне ықпал ету.
Құқықтық сауаттылықты арттыру – қайталама құқық бұзушылықтың алдын алудың маңызды құралдарының бірі. Заң талаптарын білетін және өз әрекетінің құқықтық салдарын түсінетін азамат құқық бұзушылыққа бармас бұрын оның жауапкершілігін бағалай алады. Сондықтан профилактикалық кездесулер барысында заңнаманың негізгі талаптарын түсіндіру, құқықтық кеңес беру және азаматтардың сұрақтарына жауап беру үлкен маңызға ие.
Қоғамға қайта бейімделу тек құқықтық түсіндірумен ғана шектелмейді. Жазасын өтеп шыққан немесе шартты түрде босатылған азаматтардың тұрақты жұмысқа орналасуы, отбасы мен қоғамның қолдауын сезінуі, әлеуметтік мәселелерін шешуге мүмкіндік алуы олардың жаңа өмір бастауына оң ықпал етеді. Әлеуметтік тұрақтылық қалыптасқан жағдайда адамның қайта құқық бұзушылық жасау ықтималдығы да төмендейді. Сондықтан бұл бағыттағы жұмыстар кешенді сипатта жүргізілуі тиіс.
Профилактикалық бақылаудың мақсаты азаматтардың құқықтарын шектеу емес, керісінше олардың заң талаптарын сақтап өмір сүруіне көмектесу болып табылады. Құқық қорғау органдары мұндай азаматтармен тұрақты байланыс орнатып, заң талаптарын түсіндіреді, қоғамдық тәртіпті сақтау қажеттігін ескертеді және туындаған мәселелерді заң аясында шешу жолдарын көрсетеді. Бұл тәсіл азаматтардың жауапкершілік сезімін күшейтіп, олардың қоғамға қайта бейімделуіне қолайлы жағдай жасайды.
Қоғамдық қауіпсіздікке әрбір азаматтың жауапкершілікпен қарауы құқықтық тәртіптің нығаюына тікелей әсер етеді. Егер қоғам жазасын өтеген адамдарды толықтай шеттетпей, олардың заңды өмірге қайта оралуына мүмкіндік берсе, бұл әлеуметтік тұрақтылықтың сақталуына оң ықпал етеді. Әрине, бұл ретте заң талаптарын сақтау және қоғамдық тәртіпті бұзбау басты талап болып қала береді.
Қайталама құқық бұзушылықтың алдын алуда отбасының да рөлі ерекше. Жақындарының қолдауы, түсіністігі және сенімі адамның өмірге деген көзқарасын өзгертіп, жаңа мақсаттар қоюына ықпал етеді. Сонымен бірге жұмыс берушілердің, қоғамдық ұйымдардың және әлеуметтік қызметтердің қолдауы азаматтардың қалыпты өмірге бейімделуіне мүмкіндік береді. Осындай кешенді жұмыс қана оң нәтижеге жеткізеді.
Прокуратура мен полиция қызметкерлерінің бірлесіп өткізетін түсіндіру кездесулерінің тиімділігі азаматтарға құқықтық талаптарды нақты жеткізуімен ғана емес, олардың мәселелерін тыңдап, заң шеңберінде кеңес беруімен де ерекшеленеді. Ашық диалог азаматтардың мемлекеттік органдарға деген сенімін арттырып, олардың құқықтық мәдениетін қалыптастыруға ықпал етеді. Бұл өз кезегінде құқық бұзушылықтың алдын алу жүйесінің тиімділігін күшейтеді.
Қоғамдық тәртіпті сақтау әрбір тұрғынның заңға құрметпен қарауынан басталады. Заң талаптарын орындау, өзгелердің құқықтарын сыйлау, қоғамдық орындарда белгіленген тәртіпті сақтау және құқық қорғау органдарының заңды талаптарына бағыну – қауіпсіз қоғамның негізгі қағидалары. Сондықтан профилактикалық жұмыстар тек бақылау құралы ғана емес, азаматтардың құқықтық санасын қалыптастыратын маңызды тетік болып саналады.
Түркістан облысында жүзеге асырылып жатқан профилактикалық шаралар құқық бұзушылықтардың алдын алу жүйесін жетілдіруге бағытталған. Әсіресе шартты түрде мерзімінен бұрын босатылған және профилактикалық есепте тұрған азаматтармен жүйелі жұмыс жүргізу олардың қайта құқық бұзушылық жасау тәуекелін төмендетуге мүмкіндік береді. Мұндай кездесулер заң талаптарын түсіндірумен қатар, азаматтарды қоғам өміріне белсенді араласуға ынталандырады.
Құқықтық мемлекет қалыптастыру жолында профилактикалық жұмыстардың маңызы жыл сайын артып келеді. Қылмыстың салдарымен күресуден бұрын оның алдын алу әлдеқайда тиімді әрі нәтижелі. Осы тұрғыдан алғанда құқық қорғау органдарының халықпен тұрақты кездесулері, құқықтық түсіндіру жұмыстары және азаматтарды қоғамға бейімдеуге бағытталған іс-шаралары қоғамдық қауіпсіздікті нығайтудың маңызды бөлігі болып табылады.
Қауіпсіз қоғам – заң талаптарын құрметтейтін, өз құқықтары мен міндеттерін білетін және қоғамдық тәртіпті сақтауға жауапкершілікпен қарайтын азаматтардан құралады. Сондықтан қайталама құқық бұзушылықтың алдын алу, құқықтық сауаттылықты арттыру және азаматтарды қоғамға бейімдеу бағытындағы жұмыстар алдағы уақытта да үздіксіз жалғасуы қажет. Мемлекеттік органдардың жүйелі қызметі мен қоғамның қолдауы үйлескен жағдайда ғана құқық бұзушылық деңгейін төмендетіп, тұрақты әрі қауіпсіз орта қалыптастыруға болады.
