Ақпараттық технологиялардың қарқынды дамуы қоғам өмірінің барлық саласына елеулі өзгерістер енгізді. Бүгінде мемлекеттік қызметтерді алу, қаржылық операцияларды жүзеге асыру, медициналық ұйымдарға тіркелу, білім алу және күнделікті байланыс орнату интернет арқылы жүзеге асырылады. Цифрлық мүмкіндіктердің артуы азаматтардың өмірін жеңілдеткенімен, киберкеңістіктегі қауіптердің де көбеюіне себеп болды. Соның ішінде интернет-алаяқтық соңғы жылдары қоғам үшін ең өзекті құқық бұзушылықтардың біріне айналып отыр.
Алаяқтар азаматтардың сеніміне кіру үшін үнемі жаңа тәсілдерді қолданып келеді. Олар өздерін банк қызметкері, құқық қорғау органы өкілі, байланыс операторы немесе мемлекеттік мекеме маманы ретінде таныстырып, адамдардан құпия ақпарат алуға тырысады. Кей жағдайда жалған сілтемелер жіберіп, әлеуметтік желілер мен мессенджерлер арқылы түрлі акциялар, инвестициялық ұсыныстар немесе қауіп туралы хабарламалар таратады. Мұндай әрекеттердің түпкі мақсаты – азаматтардың жеке деректерін немесе банктік мәліметтерін заңсыз иемдену.
Осыған байланысты Қазақстанда интернет-алаяқтықтың алдын алу бағытындағы түсіндіру жұмыстары күшейтіліп келеді. Түркістан облысында да бұл бағыттағы профилактикалық іс-шаралар жүйелі түрде ұйымдастырылып, халықтың цифрлық және құқықтық сауаттылығын арттыруға ерекше көңіл бөлінуде.
Осындай маңызды шаралардың бірі Түркістан облысы Полиция департаментінің Киберқылмысқа қарсы іс-қимыл басқармасының бастамасымен өткізілді. Интернет-алаяқтықтың алдын алу аясында басқарма бастығы Қуанышбай Жұмаділдаев денсаулық сақтау басқармасының өкілдерімен және өңірдің медицина қызметкерлерімен онлайн-кездесу ұйымдастырды.
Zoom платформасы арқылы өткен кездесуге Түркістан облысының екі мыңнан астам медицина қызметкері қатысты. Онлайн форматтың таңдалуы өңірдің әр түкпіріндегі мамандарды бір уақытта қамтуға мүмкіндік беріп, цифрлық қауіпсіздік мәселелері бойынша кең көлемде ақпарат таратуға жағдай жасады.
Кездесу барысында интернет-алаяқтықтың қазіргі таңда ең жиі кездесетін түрлері мен алаяқтардың қолданатын жаңа схемалары жан-жақты түсіндірілді. Қатысушыларға күмәнді телефон қоңыраулары, әлеуметтік желілер мен мессенджерлер арқылы жіберілетін жалған хабарламалар, жалған сайттар және фишингтік сілтемелердің қауіптілігі туралы нақты мәліметтер берілді.
Полицейлер азаматтардың жеке мәліметтерін қорғаудың маңыздылығына ерекше тоқталды. Медицина қызметкерлеріне үшінші тұлғаларға банк картасының деректерін, CVV кодын, SMS арқылы келетін растау кодтарын, мобильді банкингке қатысты ақпараттарды ешбір жағдайда хабарламау қажеттігі түсіндірілді. Сондай-ақ белгісіз адамдар жіберген интернет-сілтемелерге өтпеу, күмәнді қосымшаларды жүктемеу және ресми ақпарат көздерін ғана пайдалану ұсынылды.
Бүгінде интернет-алаяқтар адамдардың психологиялық сеніміне әсер ету әдістерін де кеңінен қолданады. Олар азаматтарды асықтырып, қорқытып немесе түрлі жеңілдіктер ұсынып, ойлануға уақыт бермей шешім қабылдатуға тырысады. Сондықтан мамандар кез келген күмәнді жағдайда асығыс әрекет жасамай, ақпараттың шынайылығын бірнеше рет тексеруге кеңес береді.
Медицина саласының қызметкерлері халықпен күнделікті тығыз қарым-қатынаста болатындықтан, олардың цифрлық қауіпсіздік бойынша сауатты болуы ерекше маңызды. Себебі медициналық ұйымдардың қызметкерлері өздері ғана емес, пациенттерге де интернет-алаяқтықтан сақтану жөнінде пайдалы кеңестер бере алады. Осы тұрғыдан алғанда өткізілген онлайн-кездесу кәсіби қауымдастықтың ақпараттық қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыруға ықпал ететін маңызды бастама болды.
Кездесу барысында қатысушылар өздерін толғандырған сұрақтарын қойып, нақты жағдайлар бойынша түсініктемелер алды. Полицейлер интернет-алаяқтық құрбаны болған жағдайда қандай әрекет жасау керектігін, қай мекемеге жүгіну қажеттігін және дәлелдерді қалай сақтау керектігін егжей-тегжейлі түсіндірді. Мұндай ашық диалог азаматтардың құқықтық сауаттылығын арттырып қана қоймай, құқық қорғау органдары мен қоғам арасындағы өзара сенімді нығайтуға ықпал етеді.
Қазіргі таңда интернет-алаяқтықпен күрес тек құқық қорғау органдарының жұмысы ғана емес, әрбір азаматтың жеке жауапкершілігін де талап етеді. Қарапайым қауіпсіздік қағидаларын сақтау арқылы көптеген құқық бұзушылықтың алдын алуға болады. Атап айтқанда, жеке мәліметтерді бөгде адамдарға жарияламау, екі факторлы қорғаныс жүйесін пайдалану, күрделі құпиясөздер орнату, ресми мобильді қосымшаларды ғана қолдану және қаржылық операцияларды орындау кезінде мұқият болу – цифрлық қауіпсіздіктің негізгі талаптарының бірі.
Интернет-алаяқтықтың алдын алуда ақпараттық-түсіндіру жұмыстарының маңызы ерекше. Тұрғындар алаяқтардың жаңа тәсілдері туралы неғұрлым көп ақпарат алса, олардың қылмыскерлердің арбауына түсу ықтималдығы соғұрлым азаяды. Сондықтан құқық қорғау органдарының халықтың түрлі санаттарымен, оның ішінде медицина қызметкерлерімен, педагогтермен, мемлекеттік қызметшілермен және жастармен тұрақты кездесулер өткізуі қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің маңызды құрамдас бөлігі болып табылады.
Түркістан облысында ұйымдастырылған онлайн-кездесу киберқауіпсіздік мәдениетін қалыптастыруға бағытталған жүйелі жұмыстардың нақты көрінісі болды. Екі мыңнан астам медицина қызметкерінің қатысуы мұндай профилактикалық іс-шаралардың ауқымы мен маңызын айқын көрсетеді. Бұл азаматтардың цифрлық сауаттылығын арттыруға, жеке деректердің қорғалуын қамтамасыз етуге және интернет-алаяқтық фактілерінің алдын алуға мүмкіндік береді.
Цифрлық қоғам жағдайында қауіпсіздік тек техникалық құралдарға ғана емес, адамның білім деңгейі мен сақтығына да байланысты. Сондықтан әрбір азамат интернет кеңістігінде қырағылық танытып, күмәнді әрекеттерге сын көзбен қарауы тиіс. Ал құқық қорғау органдары тарапынан жүргізіліп жатқан түсіндіру жұмыстары қоғамда киберқауіпсіздік мәдениетін қалыптастыруға және интернет-алаяқтықпен тиімді күресуге негіз болады.
