Қазіргі әлемде ақпараттық технологиялар экономиканың, мемлекеттік басқарудың және қоғамдық өмірдің ажырамас бөлігіне айналды. Интернет арқылы қаржылық операциялар жасау, мемлекеттік қызметтерді алу, кәсіпкерлік қызмет жүргізу және күнделікті байланыс орнату қалыпты жағдайға айналғанымен, цифрлық кеңістіктегі қауіптердің де артуына ықпал етті. Соның ішінде интернет-алаяқтық пен киберқылмыс қоғамның қауіпсіздігіне әсер ететін маңызды мәселелердің бірі болып отыр.
Соңғы жылдары қылмыскерлердің әрекет ету тәсілдері күрделене түсті. Бұрын қарапайым телефон қоңыраулары арқылы жүзеге асырылатын алаяқтық әрекеттер бүгінде жасанды интеллект технологияларын, әлеуметтік желілерді, мессенджерлерді, жалған веб-сайттарды және түрлі электрондық сервистерді пайдалану арқылы жасалуда. Осыған байланысты киберқауіпсіздік саласындағы білім мен кәсіби дайындықтың маңызы бұрынғыдан да артып отыр.
Интернет-алаяқтықпен тиімді күресу үшін тек құқық қорғау органдарының жедел әрекеті жеткіліксіз. Бұл бағытта қызметкерлердің кәсіби даярлығын жетілдіру, жаңа қауіптерді дер кезінде анықтау және заманауи технологияларды меңгеру маңызды рөл атқарады. Сондықтан елімізде киберқылмысқа қарсы іс-қимыл мәселесіне ерекше көңіл бөлініп келеді.
Осы мақсатта Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі Күзет қызметін бақылау комитетінің Шымкент қаласы және Түркістан облысы бойынша мамандандырылған күзет қызметі басқармасында интернет-алаяқтықтың алдын алу мәселелеріне арналған профилактикалық семинар-кеңес өткізілді. Іс-шара құқық қорғау органдары қызметкерлерінің кәсіби білімін жетілдіруге және интернет кеңістігіндегі қауіпсіздік мәселелерін талқылауға арналды.
Семинарға басқарма басшылығы, бөлім басшылары, аппарат қызметкерлері және полиция батальонының жеке құрамы қатысты. Кездесу барысында киберқауіпсіздік саласындағы өзекті мәселелер, интернет-алаяқтыққа қарсы іс-қимылдың заманауи тәсілдері және азаматтардың жеке деректерін қорғау мәселелері жан-жақты қарастырылды.
Мамандар интернет-алаяқтықтың қазіргі уақытта ең жиі кездесетін түрлеріне тоқталып өтті. Атап айтқанда, өзін банк қызметкері ретінде таныстыратын алаяқтардың әрекеттері, жалған инвестициялық жобалар, әлеуметтік желілер арқылы жасалатын алаяқтық, фишингтік шабуылдар және азаматтардың жеке мәліметтерін заңсыз иемдену тәсілдері талқыланды.
Бүгінде интернет-алаяқтар адамдардың сеніміне кіру үшін психологиялық қысым жасау әдістерін жиі қолданады. Олар азаматтарға күтпеген жерден хабарласып, есепшотында күмәнді операция анықталғанын немесе атына несие рәсімделіп жатқанын айтады. Мұндай жағдайда көптеген адамдар абдырап қалып, өздерінің құпия мәліметтерін алаяқтарға өз еркімен беріп қояды.
Киберқылмыстардың тағы бір қауіпті түрі – фишинг. Бұл әдіс арқылы қылмыскерлер азаматтарды жалған сайттарға кіргізіп, олардың жеке мәліметтері мен банктік деректерін қолға түсіреді. Сыртқы көрінісі ресми сайттарға өте ұқсас болғандықтан, көптеген пайдаланушылар олардың жалған екенін байқамай қалады.
Семинар барысында жеке деректерді қорғау мәселесіне ерекше назар аударылды. Өйткені қазіргі уақытта азаматтардың жеке мәліметтері киберқылмыскерлер үшін ең құнды ақпараттардың бірі саналады. Телефон нөмірі, жеке сәйкестендіру нөмірі, банк картасының деректері, электрондық пошта мекенжайы және әртүрлі аккаунттардың құпиясөздері заңсыз қолданысқа түскен жағдайда ауыр салдарға әкелуі мүмкін.
Мамандардың пікірінше, интернет қауіпсіздігі мәдениетін қалыптастыру мектептен бастап барлық деңгейде жүргізілуі тиіс. Себебі цифрлық технологияларды пайдалану күн сайын артып келеді. Азаматтар тек құрылғыларды қолдануды ғана емес, интернет кеңістігіндегі қауіптерді де түсінуі қажет.
Қазіргі таңда Қазақстанда киберқылмысқа қарсы күрес мемлекеттік деңгейде жүзеге асырылып жатыр. Соңғы статистикалық мәліметтер интернет-алаяқтыққа қарсы қабылданып жатқан шаралардың оң нәтиже бере бастағанын көрсетеді. 2026 жылы еліміз бойынша интернет-алаяқтық қылмыстарының тіркелуі төмендеп, оларды ашу деңгейі айтарлықтай өскен. Сонымен қатар ашылмаған қылмыстық істер санының азаюы құқық қорғау органдарының жұмысының тиімділігін көрсетеді.
Бұл нәтижелерге қол жеткізуде заманауи технологияларды енгізу, мамандардың кәсіби даярлығын арттыру және профилактикалық жұмыстарды күшейту маңызды рөл атқарды. Әсіресе киберқылмыстарды анықтау мен тергеу бағытында жаңа тәсілдердің қолданылуы оң әсерін тигізуде.
Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі жүзеге асырып жатқан 2026–2028 жылдарға арналған киберқылмысқа қарсы іс-қимыл бағдарламасы да осы бағыттағы жұмыстарды жүйелеуге мүмкіндік береді. Бағдарлама аясында киберқауіпсіздік саласындағы өзекті мәселелер талданып, құқық қорғау органдарының материалдық-техникалық базасын жетілдіру, кадрлардың біліктілігін арттыру және алдын алу шараларын күшейту көзделген.
Сарапшылардың айтуынша, интернет-алаяқтықпен күресте ең тиімді құралдардың бірі – ақпараттандыру. Қылмыскерлердің әрекеттері туралы хабардар азамат олардың құрбаны болу ықтималдығын айтарлықтай төмендетеді. Сондықтан халық арасында түсіндіру жұмыстарын жүргізу, қауіпсіздік ережелерін насихаттау және цифрлық сауаттылықты арттыру маңызды бағыттардың бірі болып қала береді.
Киберқауіпсіздік тек құқық қорғау органдарының міндеті емес. Әрбір азамат интернеттегі жеке қауіпсіздігі үшін жауапты екенін түсінуі қажет. Күрделі құпиясөздерді пайдалану, екі факторлы қорғаныс жүйесін қосу, күмәнді сілтемелерге өтпеу және жеке деректерді бөгде адамдарға бермеу сияқты қарапайым ережелер көптеген қауіптің алдын алады.
Қазіргі цифрлық дәуірде ақпараттық қауіпсіздік мәселесі ұлттық қауіпсіздіктің маңызды элементтерінің біріне айналып отыр. Сондықтан киберқауіпсіздік мәдениетін қалыптастыру, мамандардың кәсіби даярлығын арттыру және интернет-алаяқтықтың алдын алу бағытындағы жұмыстар алдағы уақытта да өзекті бола береді. Бұл шаралар азаматтардың құқықтары мен қаржылық қауіпсіздігін қорғауға, сондай-ақ қоғамның цифрлық тұрақтылығын нығайтуға мүмкіндік береді.
