Қазіргі таңда ақпараттық технологиялардың қарқынды дамуы қоғам өмірінің барлық саласына елеулі өзгерістер енгізді. Интернет пен цифрлық сервистер азаматтардың күнделікті өмірінің ажырамас бөлігіне айналып, қаржылық операцияларды жүргізуді, мемлекеттік қызметтерді алуды және байланыс орнатуды жеңілдетті. Алайда цифрландыру үдерісімен қатар киберқылмыс пен интернет-алаяқтық фактілері де көбейіп келеді. Сондықтан азаматтардың цифрлық қауіпсіздігін қамтамасыз ету және интернет кеңістігіндегі құқық бұзушылықтардың алдын алу бүгінгі күннің маңызды міндеттерінің бірі болып табылады.
Осы бағыттағы жұмыстарды күшейту мақсатында республика көлемінде түрлі профилактикалық іс-шаралар ұйымдастырылып келеді. Солардың бірі – «Анти-фрод» республикалық жедел-алдын алу іс-шарасы. Аталған шараның негізгі мақсаты – азаматтардың құқықтық және цифрлық сауаттылығын арттыру, интернет-алаяқтықтың алдын алу, киберқылмыстың жаңа түрлері туралы халықты ақпараттандыру және тұрғындардың қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыру.
Түркістан облысында аталған іс-шара аясында полиция департаментінің киберқылмысқа қарсы іс-қимыл басқармасы қызметкерлері өңір имамдарымен профилактикалық кездесу өткізді. Қожа Ахмет Ясауи атындағы республикалық Ислам біліктілікті арттыру институтында өткен кездесуге облыстың көптеген имамдары қатысып, интернет-алаяқтықтың негізгі түрлері мен олардан қорғану жолдары туралы жан-жақты ақпарат алды.
Мұндай кездесулердің маңызы ерекше. Себебі имамдар мен дін қызметкерлері халықпен тұрақты байланыста болып, қоғамдағы өзекті мәселелер бойынша түсіндіру жұмыстарын жүргізуге үлкен үлес қосады. Сондықтан олардың интернет қауіпсіздігі және киберқылмыстың алдын алу бағытында ақпараттандырылуы тұрғындар арасында профилактикалық жұмыстардың тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді.
Интернет-алаяқтық бүгінде түрлі тәсілдер арқылы жүзеге асырылуда. Қылмыскерлер азаматтардың сеніміне кіру үшін банк қызметкері, құқық қорғау органы өкілі, байланыс компаниясының маманы немесе мемлекеттік мекеме қызметкері ретінде хабарласуы мүмкін. Кей жағдайларда алаяқтар телефон арқылы қоңырау шалып, азаматтарды қорқыту немесе асықтыру арқылы олардың жеке мәліметтерін алуға әрекет етеді.
Соңғы жылдары ең көп таралған алаяқтық түрлерінің бірі – өзін банк қызметкері ретінде таныстыру. Мұндай жағдайда қаскөйлер азаматтарға есепшоттарына қауіп төніп тұрғанын айтып, банк картасының нөмірін, құпия кодтарды немесе телефонға келген растау хабарламаларын сұратады. Нәтижесінде жәбірленушінің ақшасы заңсыз иемденіледі.
Сонымен қатар интернет желісінде жалған инвестициялық жобалар, жалған интернет-дүкендер, әлеуметтік желілердегі алдамшы жарнамалар және мессенджерлер арқылы таратылатын күмәнді сілтемелер де кең таралған. Кейбір азаматтар жоғары табысқа қызығып немесе арзан тауар сатып алуға ұмтылып, алаяқтардың құрбанына айналып жатады.
Киберқылмыскерлердің тағы бір кең таралған әдісі – фишингтік шабуылдар. Бұл жағдайда азаматтарға банктердің немесе танымал ұйымдардың атынан жалған хабарламалар жіберіліп, арнайы сілтемелер арқылы жеке деректерді енгізу ұсынылады. Азаматтар мұндай әрекеттердің қауіпті екенін түсініп, белгісіз сілтемелерге өтуден бас тартуы қажет.
Интернет-алаяқтықтың алдын алуда әрбір азамат қарапайым қауіпсіздік ережелерін сақтауы тиіс. Ең алдымен банк картасының деректерін, SMS-кодтарды, логиндер мен құпиясөздерді ешкімге бермеу қажет. Банк немесе мемлекеттік орган қызметкерлері ешқашан телефон арқылы мұндай ақпаратты сұрамайтынын есте ұстаған жөн.
Сондай-ақ күдікті қоңырауларға сенбеу маңызды. Егер белгісіз адам өзін қандай да бір ұйымның қызметкері ретінде таныстырса, әңгімені тоқтатып, ұйымның ресми байланыс арналары арқылы ақпаратты нақтылаған дұрыс. Бұл көптеген алаяқтық әрекеттердің алдын алуға мүмкіндік береді.
Интернеттегі қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыруда ақпараттық-түсіндіру жұмыстарының рөлі зор. Азаматтар интернет-алаяқтықтың жаңа тәсілдері туралы неғұрлым көбірек білсе, соғұрлым олар алаяқтардың арбауына түспейді. Сондықтан құқық қорғау органдары, білім беру ұйымдары, діни бірлестіктер және бұқаралық ақпарат құралдары бірлесіп түсіндіру жұмыстарын тұрақты түрде жүргізуі қажет.
Жастардың цифрлық сауаттылығын арттыру да ерекше маңызға ие. Себебі жастар интернетті белсенді пайдаланушылардың қатарында болғандықтан, түрлі онлайн тәуекелдерге жиі тап болады. Оларға жеке деректерді қорғау, қауіпсіз парольдерді пайдалану, жалған ақпарат пен күмәнді ұсыныстарды ажырата білу дағдыларын үйрету қажет.
Интернет қауіпсіздігі мәселесі тек жеке адамның ғана емес, бүкіл қоғамның қауіпсіздігімен байланысты. Бір азаматтың алаяқтық құрбаны болуы оның отбасы мен жақындарына да кері әсерін тигізуі мүмкін. Сондықтан киберқауіпсіздік мәдениетін қалыптастыру әрбір азаматтың жауапкершілігі болып табылады.
Құқық қорғау органдары интернет-алаяқтыққа қарсы күрес және оның алдын алу бағытындағы жұмыстарды жүйелі түрде жалғастыруда. Дегенмен мұндай қылмыстардың тиімді алдын алу үшін қоғамның барлық мүшелері сақтық шараларын ұстанып, өздерінің цифрлық қауіпсіздігіне жауапкершілікпен қарауы қажет.
Интернет кеңістігін қауіпсіз пайдалану, күмәнді хабарламалар мен қоңырауларға сенбеу, белгісіз сілтемелерге өтпеу және жеке мәліметтерді қорғау – әрбір азамат орындауға тиіс негізгі талаптар. Осындай қарапайым қағидаларды сақтау арқылы интернет-алаяқтықтың құрбаны болу қаупін айтарлықтай төмендетуге болады.
Цифрлық дәуірде қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыру – уақыт талабы. Сондықтан интернет-алаяқтықтың алдын алу бағытындағы ақпараттық жұмыстарды күшейту, халықтың құқықтық сауаттылығын арттыру және азаматтардың қырағылығын қалыптастыру қоғамның ортақ міндеті болып қала береді.
